وبلاگ جامع آموزشی و پژوهشی حسابداری

مفاهیم تصورات اصلی هستند که شناسایی و طبقه بندی پدیده ها یا سایر تصورات را ممکن می سازند. به عبارتی یک مفهوم را می توان نتیجه فرآیند شناسایی، طبقه بندی و تفسیر پدیده ها یا رویدادهای مختلف به شمار آورد. بنابراین مفاهیم به عنوان بخشی از فرآیند رسمی تدوین تئوری محسوب نمی شود اما می توان از مفاهیم به عنوان بخشی از ساختار مفروضات بنیادی یا نتایج بدست آمده از استدلالات منطقی مبتنی بر مفروضات بنیادی و یا حتی موضوع آزمون در تحقیقات استقرایی استفاده کرد. در حسابداری، بسیاری از اجزای سیستم را می توان در طبقه مفاهیم قرارداد و به درستی بخشی از تئوری حسابداری محسوب کرد. بسیاری از مفاهیم حسابداری، بخشی از ساختار نظری برای تفسیر و ارائه اطلاعات حسابداری مالی و همچنین بخشی از تئوری حسابداری مالی به شمار آمده است. واژه مفاهیم در حسابداری به یک معنی بکار نمی رود بلکه به واژه هایی از قبیل اصول موضوعه، اصول بدیهی، مفروضات، آموزه ها، میثاقها، قیود، اصول و استانداردهای حسابداری اطلاق می شود. با توجه به اینکه تئوری ها از مفاهیم ساخته می شوند، بدون درک درست از مفاهیم و استفاده مناسب از آنها در نظریه سازی نمی توان انتظار داشت که تئوری های حسابداری توسعه یافته و توفیقی حاصل شود.مثلا تا زمانی که مفهوم دارایی را ندانیم نمی توانیم آنرا از سایر اقلامی که دارایی نیستند، متمایز سازیم و یا اینکه اگر مفهوم دارایی جاری را ندانیم، نمی توانیم آن را از سایر داراییهای غیر جاری متمایز سازیم. بطور کلی انواع مفاهیم در علم را مانند مفاهیم زندگی روزمره می توان به سه دسته اصلی به شرح زیر تقسیم کرد:

1. مفاهیم رده بندی، مفاهیم قیاسی و مفاهیم کمی

• منظور از مفاهیم رده بند مفاهیمی است که شی یا پدیده ای را در رده یا طبقه خاصی جای می دهد. هرقدر بتوان یک پدیده را در رده محدودتری قرار داد اطلاعات نسبت به آن بیشتر می شود.

• مفاهیم قیاسی از قبیل "گرم تر" یا "سردتر" بیان کننده چگونگی رابطه یک شی با شی دیگر است. یک مفهوم قیاسی ممکن است پایه ای برای وضع یک مفهوم کمی شود. برای مثال می توان مفهوم گرم تر را به درجه حرارات به مفهوم کمی تبدیل کرد.

• اگر در نظر باشد که پدیده ها با مفاهیم کمی یعنی مفاهیمی با مقادیر عددی توصیف شوند لازم است دستورالعملی برای حصول به این مقادیر در ست باشد که ساده ترین آنها شمارش است. دانستن این امر مهم است زیرا تا دستوراتی برای اندازه گیری یک کمیت در دست نباشد واقعا نمی توان گفت که مقصود از آن کمیت چیست.

همه علوم از مفاهیم رده بند، قیاسی و کمی استفاده می کنند. اما هر علمی که بتواند کمتر از مفاهیم رده بند و قیاسی استفاده نموده و بیشتر از مفاهیم کمی استفاده کند در تدوین و ایجاد نظریه های علمی موفق تر خواهد بود. حسابداری به عنوان یک رشته علمی بیشتر از مفاهیم رده بند استفاده می کند و هنوز نتوانسته بخوبی از مفهیم کمی استفاده کند. علت اصلی نیز مشکلاتی است که در فرآیند اندازه گیری در این رشته وجود دارد.

    ۲. مفاهیم ذاتی و عاریه ای

• مفاهیم ذاتی در هر رشته علمی مفاهیمی هستند که در همان رشته علمی ایجاد و مورد استفاده قرار می گیرند.

• مفاهیم عاریه ای مفاهیمی هستند که در یک رشته علمی مورد استفاده واقع می شوند اما متعلق به سایر رشته های علمی می باشند.

هر رشته علمی که بتواند بیشتر از مفاهیم ذاتی استفاده نموده و از مفاهیم عاریه ای کمتر استفاده نماید در تدوین تئوری ها در آن رشته علمی موفق تر خواهد بود. این در حالی است که حسابداری به عنوان یک رشته علمی از مفاهیم عاریه ای که از سایر رشته های علمی نظیر اقتصاد و حقوق به عاریه رفته بیشتر از مفاهیم ذاتی استفاده می کند.

۳. مفاهیم انتزاعی

با استفاده از زبان عرفی در هر رشته علمی می توان پدیده های مطرح در آن رشته علمی را توصیف نمود گرچه غنی ترین توصیف هیچگاه نمی تواند منطقا جامع جمیه اوصاف ساده ترین پدیده باشد. بنابر این می توان گفت که سیر علوم در جهت دور شدن از مفاهیم عرفی بوده است و پیروزی آنها نیز در گرو همین فاصله گرفتن و دور شدن است. مفاهیم لنتزاعی که در بالا به آنها اشاره گردید مفاهیمی آرمانی و ایده آل هستند که برای استفاده در نظریه ها پیشنهاد می شوند و ضرورتا نیز ارتباط مستقیمی با دنیای واقعی دارند. می توان گفت که زبان هر جامعه علمی انتزاعی و انتخابی است و جنبه های معینی از تجربه های پیچیده را بر ساخته های نمادین ارائه می کند و هرعلمی که بتواند بیشتر از مفاهیم انتزاعی استفاده کند بهتر می تواند در زمینه نظریه سازی به موفقیت دست یابد. علیرغم اهمیتی که مفاهیم انتزاعی در تدوین تئوری ها دارا می باشند در حسابداری به عنوان یک رشته علمی، حسابداران هنوز نتوانسته اند مفاهیم انتزاعی ابداع نمایند و با توجه به اینکه در بیشتر نظریه ها از مفاهیم انتزاعی که رابطه اندکی با مشهودات دارند استفاده می شود.

بر اساس موارد فوق الذکر و قبل از کشف و ابداع چنین مفاهیمی انتظار آنکه در زمینه تدوین نظریه های حسابداری پیشرفت محسوسی ایجاد شود بسیار نومید کننده است.